Co roku w Wigilię wnuki zadają te same pytania: po co sianko pod obrusem, dlaczego jest jedno nakrycie za dużo i czemu nie można zacząć jeść, dopóki nie zobaczymy pierwszej gwiazdki. Zebrałam najważniejsze wigilijne zwyczaje i to, co o nich mówi tradycja – żeby przy stole było o czym opowiadać.
Najważniejsze w skrócie
- Kiedy: 24 grudnia, kolację zaczyna się tradycyjnie po pojawieniu się pierwszej gwiazdki
- Najważniejsze zwyczaje: opłatek, sianko pod obrusem, dodatkowe nakrycie, potrawy postne
- Ważne: zwyczaje różnią się w zależności od regionu i rodziny
Pierwsza gwiazdka
Wigilijną kolację zaczyna się tradycyjnie wtedy, gdy na niebie pojawi się pierwsza gwiazda. Ma przypominać o gwieździe betlejemskiej, która według Ewangelii prowadziła mędrców do Jezusa. U nas wypatrywanie gwiazdki to zadanie dla najmłodszych – siedzą przy oknie, a dorośli w tym czasie kończą nakrywać do stołu.
Dzielenie się opłatkiem
Przed jedzeniem wszyscy przy stole łamią się opłatkiem i składają sobie życzenia. To jeden z najbardziej polskich zwyczajów wigilijnych i chyba najważniejsza chwila wieczoru. Opłatek symbolizuje pojednanie i dzielenie się z bliskimi. W niektórych domach na wsi do dziś zostawia się kawałek opłatka – często kolorowego – dla zwierząt w zagrodzie.
Sianko pod obrusem
Pod biały obrus kładzie się odrobinę siana. Przypomina, że Jezus urodził się w stajence i został położony w żłobie. Dawniej z sianka wróżono: wyciągnięte spod obrusa długie, zielone źdźbło miało oznaczać dobry rok, a krótkie i suche – trudniejszy.
Dodatkowe nakrycie
Na stole zostawia się jedno wolne nakrycie. Tradycja mówi, że to miejsce dla niespodziewanego gościa lub wędrowca, który zapuka do drzwi – w Wigilię nikt nie powinien być sam. Dla wielu rodzin to także symboliczne miejsce dla bliskich, których już z nami nie ma.
Inne zwyczaje i przesądy
- Łuska karpia w portfelu – ma zapewnić pieniądze przez cały rok.
- Spróbuj każdej potrawy – według przesądu przynosi to szczęście w nadchodzącym roku.
- Parzysta liczba osób przy stole – w wielu domach uważano, że nieparzysta przynosi pecha. Właśnie dlatego dodatkowe nakrycie bywa tak przydatne.
- Kolędy – po kolacji śpiewa się je przy choince.
- Pasterka – uroczysta msza o północy, na którą wiele rodzin idzie razem po kolacji.
Kto przynosi prezenty?
To zależy od regionu. W wielu domach prezenty przynosi Mikołaj, w Wielkopolsce i na Pomorzu – Gwiazdor, a na Śląsku i w Małopolsce dawniej Dzieciątko lub Aniołek. Warto zapytać dziadków, jak było w ich rodzinnych stronach – to piękna okazja do wspomnień przy wigilijnym stole.
Podsumowanie
Pierwsza gwiazdka, opłatek, sianko pod obrusem i wolne nakrycie to zwyczaje, które od pokoleń tworzą polską Wigilię. Każda rodzina ma też własne tradycje i regionalne smaczki. Opowiedzenie o nich najmłodszym sprawia, że przetrwają kolejne pokolenia.
Zdjęcie główne: Diego Delso / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 (kadrowanie i korekta kolorów).